|
Paolo Fresu Vinti paraulas pro narrer e... venti (*)
Pablo Neruda pubblicat in su 1924, pagu pius più che deghennoenne, s’antologia "Venti poesie d’amore e una canzone disperata" chi, si puru in gioventura, toccat sas chimas pius altas de sa produtzione poetica amorosa personale.
"La notte è stellata e tremolano, azzurri, gli astri, in lontananza. Il vento della notte gira nel cielo e canta", iscriet in sas primas rigas de sa "Poesia numero Venti", e custos versos nos aggradessint in modu particulare ca currispondhene ‘ene a s’immadzine de sas nottes isteddhadas de Time in Jazz e a su maestrale chi immancabilmente ghidat e conduit sos sonos de su jazz.
Maestrale est puru su lumene de una minore ma mentovada domo editrice sarda: at sede in Nuoro e pubbricat unu diciosu autore chi amus apidu s’onore de aere istrandzu, cun unu iscrittu curtzu, in su tabloid de su festival editzione 2005, cussu dedicadu a su tema de sa Follia.
Giorgio Todde est unu "nongiovane scrittore quasi esordiente". Gasi lu definit su critigu Luigi Bertolo in su situ de RaiLibri. In unu de sos suos noir iscriet "ci sarà un omicidio alle venti quando il centro dell’anticiclone ci sfiorerà". Gasi drillattat Ugolino Stramini, unu de sos protagonistas de "La matta bestialità" (pubbricadu dae Maestrale in su 2002), unu dzeniale metereologu chi si imbentat una oridzinale "climatologia sociale". Ledzes de su corpu e ledzes de su tempus climatigu. A clima e a pulsiones bestiales - de una bestialidade macca - est ligada sa serie de sos dellittos chi formant custa istoria "gialla" e chi, attraversu sos bentos ei sas temperaduras o su gradu de umididade, giustificant sa dinamica de sos mortos ‘occhidos tra Casteddhu e una tzittade no identificada in s’attera isponda de su Mediterraneu.
Berchiddha, durante s’affolladu mesaustu, paret essere effettivamente su "Paese del vento" deleddianu, cun su maestrale chi durat tres dies e tres nottes, e chi sulat dae Nord-Ovest, a dispettu de sa tramuntana corsicana chi su Monte Limbari trattenit in sas chimas de Punta Giogantinu e de Bandhera.
Si est beru chi su maestrale, friscu e puntziudu in s’ierru, in s’istadiale asselenat su caldu rendhendhe s’aera pius sicca e respirabile, est puru ‘eru chi in pius occasiones, ispecialmente in sos ultimos annos, nos at postu in difficultade sulendhe forte a su puntu de cumprumittere parte de sos cuntzertos serales. Est comente chi siant sos matessi ‘entos a sonare cun nois, e nos piaghet pensare chi ad’a essere isse, su maestrale, ‘elosu de sa musica nostra a su puntu de ndhe cherrere diventare su protagonista.
In realtade sos bentos chi ant suladu in Berchiddha in custos vinti annos sunu tantos. No solu su maestrale ei sa tramuntana chi sulat dae sa Caddhura, ma puru su gregale, su libecciu, su ‘entu ‘e mesu die, su solianu… su levante, su ponente…
Sunu sos bentos de sa creatividade e de s’arte. Cussos chi sulant intro sas trumbas e in sos sassofonos. Cussos chi sulant in chie no sonat ma toccat, carignat, mazzucat. Sunu sas isperas de s’anima. Impalpabiles a bortas, frittos chei sa tramuntana o caldos e afosos cantu su ‘entu africanu de sos Gnawa, istranzos nostros duos annos faghet.
Sunu cussos de sas midzas de sos artistas (pius de duamidzachimbichentos) bennidos dae tottu su mundhu e dae sos battos bentos, chi ant attraessadu e attraffinadu su palcu de Piazza del Popolo o sos altares de sas chejas de campagna, sos buscos de Limbari o sas padimas, in chirca de su sonu e de sos bentos chi los ant giuttos fenament’a nois cun sos istrumentos insoro o cun sos trastos pro criare.
Unu pagu comente sos chercos incujados dae su maestrale, sa musica in Berchiddha e in su ‘ighinadu s’est movida accurtziendhe s’orija a sa vida e pighendhe sempre in artu, coment’e a s’edera de Grazia Deledda. Coment’e a una canna cun su ‘entu.
Vinti annos de jazz no sunt pagos. Unu traguardu importante. Forsi semus divennidos de edade madzores propriu como e no in su 2005 cun sa diciosa editzione dedicada a sa ‘trance digitale’. Chei sos dzovanos de su Giappone chi intrant in sa madzore ‘edade posca de battoro lustros. E poi vinti ischit de numeru perfettu: in sa cabala traditzionale est unu numeru importante, coment’est in meda tzivilidades e religiones. Su numeru vinti rappresentat su Deu solare in sos Maya: unu mese, in su calendariu religiosu insoro, fit fattu de vinti dies, e subra custa base matematica – sa numeratzione vigesimale – tribagliaiant no solu sos Maya ma sos Gallos a nois pius accurtzu.
In su Buddismu invece unu Kalpa disignat una "durada infinitamente longa" e unu Kalpa mannu si dividit in battoro fases cumpostas ondzuna in vinti Kalpa minores chi, a borta insoro, si cumponent in eras de ferru, brundzu, prata e oro. Sos musulmanos de sa Tunisia festidzant s’annu tzivile segundu su calendariu Giulianu (cussu in usu primma de sa reforma de su paba Gregoriu XIII) intundhu a su treighi de ‘ennardzu, ed est custa sa primma de sas vinti "nottes nieddhas" chi benint posca de sas vinti "nottes biancas", su periodu pius frittu de s’ierru.
Su numeru vinti at puru unu quadradu magicu sou ed est impreadu una sola ‘orta in su Coranu; isco puru chi vinti est su numeru colombianu descrittu pro sa primma ‘ia in su 1949 dae su matematicu indianu D. R. Kaprekar ma no isco proitte mentres ischimus chi est s’ultimu de sa serie se sos numeros cumpostos…
Insomma, su ‘nostru’ est unu numeru importante ei s’anniversariu de custu annu est una recorrentzia prestigiosa e nois l’ischimus ‘ene meda. De su restu, puru su vintesimu seculu est appena passadu: Time in jazz at cherfidu giumpare su passadzu de s’epoca dedichendhe unu festival intreu a sas feminas e a su mundhu femminile intitulendhelu "L’altra metà del jazz".
Candho semus nados fit su 1988 ei sos cuntzertos si teniant sa prima chida de cabidanni in cussa chi tandho jamaimus sa "Piazzetta rossa", cioè sa piatta in linna (dai pagu ismontada e ristrutturada) chi dat in cussa printzipale ‘ue, dai su 1997, ponimus cada annu su palcu mannu de su festival.
No sunu istados sempre annos fatziles. In su 1992 fattemus unu festival de protesta murrundzendhe pro via de sa mancantzia de sos finantziamentos pubbricos devida a sa disattentzione de sos politigos de tandho. Tottu sos artistas bendzeint gratuitamente ed eo iscriesi custas paraulas: "Fenament’a chi c’an’a essere omines capatzos de si raccontare cun unu istrumentu, cun su corpu e cun sas proprias manos, cun sos colores, cun una pedra o cun una petzu ‘e linna, nois no amus a morrere. S’immadzinariu est s’atzettu nostru ma no si podet comporare pro preju perunu".
Fini "atteros tempos", comente retzitat su titulu de sa rassegna "Altri tempi" chi si tenet dai carchi annu a caddhu tra Nadale e Cabuannu, e effettivamente semus andhados addainanti resinnados e sempre pius cumbintos de sa netzessidade de faghere e de programmare su diversu, s’inascultadu e su chi no est istadu ‘idu e pertzepidu.
In s’iscia e in s’ilfumentu de sas collaboratziones cun Pilar Cossio Gomez, Salvatore Ravo, Sergio Cara, Gisela Moll e Pinuccio Sciola, in su 1997 leeit su ‘olu s’attividade su de PAV (Progetto Arti Visive) curada dae Giannella Demuro e Antonello Fresu: dae tandho, siat s’arte cuntemporanea chei sas immadzines ei su cinema, sighidu dae Gianfranco Cabiddu, ant abbertu jannas noas in s’arte de Time in jazz.
In su 1988 nascheit finalmente s’Associazione culturale Time in Jazz e custa si sostitueit, no chena cuntrastos, a s’organitzatzione de su Comune de Berchiddha chi dai sempre at partetzipadu attivamente a s’isviluppu de su festival cun isfortzos mannos. Su festival si fatteit pro cuss’unicu annu in su piatzale de su Museo del Vino/Enoteca regionale. Su pubbricu fit creschendhe meda e nois pretendhiamus sa tancadura de sa piatta. Su debattitu si ridueit a sos centimetros de utilitzare pro podes lassare s’ispatziu a su passadzu de sas macchinas: già s’annu primma mi alandzesi una ingiuntzione dai parte de su vigile urbanu in garriga a s‘epoca. A festival concluidu, s’Amministratzione nos leeit su finanziamentu e nois non appellemus a su TAR binchendhe sa causa. Time in Jazz, tra soddisfaziones e difficultades, fit oramai una realidade forte e ‘ia chi si fit fatta sos ossos dai su 1988 cun cussu volontariadu chi lu aiat fattu mannu.
In su 1995 incominzeint a girare sos gruppos de carrera contribuendhe a faghere de su festival una festa de tottu capatza de coinvolghere sempre pius sa comunidade ‘elchiddhesa chi, si primma podiat risultare dudosa subra su sensu de s’initziativa, ‘oe est quasi cumpletamente cumplitze de unu progettu chi abbratzat totta sa realidade de sa Sardigna de su cabu ‘e susu. Sos logos de cultu, primma tra tottu sa cheja restrutturada de Sant’Andria, apeit modu de podere ospitare unu de sos cuntzertos pius istraordinarios de s’istoria nostra: cussu de su ‘nostru’ Antonello Salis. Mai primma de tandho unu pianuforte fit intradu in cussu logu perdidu tra su grogu ‘e su restuju de d’istadiale, sas bindzas ei sos olivarios.
Sas lagrimas de Antonello a sa fine de su cuntzertu ei su suore de su pubbricu imbusidu intro a sa cheja non cumbincheit a sighire in custa diretzione: in fragu ‘e pagos annos amus impittadu no solu totu sas chejas foranas de ‘Iddha ma puru medas atteras e bellissimas de sas biddhas accurtzu. Jazz e misticismu duncas. Una de sas fotografias chi mi piaghent pius est istada iscattada dae s’amiga Nina Contini Melis calchi annu faghet e ritraet su musulmanu Dhafer Youssef cun s’oud in segus de s’istatua de Sant’Antiogu de Bisarcio. Infranghendhe sos abbarros musicales e religiosos Time in Jazz est divennidu unu bonu esempiu de integratzione e de comunicatzione tra sas dzentes ei sas dzenias, invitendhe musicistas africanos, turcos, macedones, tunisinos, marocchinos, algerinos, lappones, newyorkesos, iscandinavos, mitteleuropeos, sardos, bretones, vietnamitas…
Una abertura, custa, già descritta in su manifestu artisticu e filosoficu de su festival, iscrittu oramai in su luntanu 1988 subra unu fogliu A4 cun s’Olivetti Lettera 32 e dae tandho pussighidu cun rigore. Est su manifestu de sas musicas e no de sa musica. Duncas unu festival de jazz ma specialmente unu festival chi creet in sa propensione de su jazz, musica dinamica in movimentu pro sa sua matessi natura, a s’abertura versu su mundhu con tottu sos intritzos suos, geograficos e istilisticos.
Dae igue sos temas de ondzi annu. Temas chi diventant una ilfida lessicale ‘ue ondzi artista e ondzi ispettadore si sentit partetzipe de unu treatu fattu de veridade e no de fintzione. ‘Ue ondzunu (su pastore, s’impiegadu, su voluntariu, su tecnicu, su coghineri, su musicista, s’artista visivu, s’accordadore de sos pianufortes, s’oberaju madzore de sa cheja forana…) si sentit parte de unu percursu virtuale fattu de rajone e de emotzione. Su percursu de Semida, su Museu de Arte e Natura cherfidu dae PAV chi, in comunione cun s’Ente Foreste, ponet unu interrogativu nou subra su sensu de s’arte. Ed est gratzias a custu chi in su 2001 naschet s’idea de jughere calchiunu de so cuntzertos nostros (rigorosamente acusticos) in sos buscos ei in sas forestas de sa montagna.
Ed est dae custos chi in su 2005 si inaugurant sos cuntzertos a s’arveschere de sa die cun sa maja de sos colores e de sos profumos de sa multa, de su mudeju e de su calacasu, cun su sole chi naschet a levante in daisegus de ‘isula de Tavolara.
Time in jazz ischit de tottu. Ischit de trance in sa sua follia collettiva, ischit de arveghes multas cun su sonu de sas cadinas e custu, a borta sua, ischit de digitale tra passadu e presente. Ischit de padeddhas appiccadas comente chi siant una iscena e de motocarrotzellas chi diventant trastos de arte moderna. Time in jazz ischit de dzente. De fogos e de Bandas, de fanfaras e de combos, de solos ispamentosos e de orchestras de camera. Ischit de poetas improvvisadores e de rimas in limba. De percussiones e de tatzas chi resonant e chi brillant solletzitadas dae sa lughe de su sole appena nadu. Ischit de amigos chi no che sunt piusu e de atteros arrivos. De fidantzamentos e de dispididas. De piseddhina, de jogos e de mannos. De mandhigu e de ‘inu. De dulches. E ischit de mendhula ranchida e de ‘indzas chi assaborant de vermentinu.
Ischit de musica, Time in jazz. Cussa de sos sonadzos de sa roba chi a bortas accumpandzant su sonu de chie est appena arrividu dae New York o dae Berlinu, e ischit de ‘oghes atavicas tra una Basilica, una chentina e una carrera. Ma ischit ispecialmente de ‘entu. De cussu maestrale chi est su ‘eru protagonista e chi ‘attit cantu at regoltu in su Nort-Ovest de su mundhu, furendhe unu pagu de sonu e rendhendhelu a sos atteros.
Est su sonu ‘dei venti’, de sos bentos. Tantos sunu sos annos de Time in Jazz e nois semus, de su maestrale, s’aquilone sou ei sa vela aberta.
Paolo Fresu
(*) – In sardu ‘elchiddesu cun su numeru vinti e cun sa traduzione de ‘venti’ (numeru e bentu) in bentos o ‘entos. |